Spreek jij al wetenschaps?

Oprichter van Datajournalistiek.nl Winny de Jong gaf onlangs voor een TEDxYouth in Delft de inspirerende lezing 'spreek jij al data?' Het ging over het interpreteren van data en het kritisch tegen het licht houden van data: tegenwoordig een belangrijke basisvaardigheid - net als het spreken en lezen van Engels. Maar hoe zit het met het begrijpen en 'lezen' van wetenschap?

Lekker kritisch denken

Kritisch denken staat aan de wieg van de wetenschap - net als supernieuwsgierig zijn. Nieuwsgierigheid laat je vragen stellen en onderzoeken, kritisch denken zorgt dat je twijfelt aan wat je zintuigen je vertellen. Klopt dit wat ik zie? Is het een eenmalige gebeurtenis, of is dit een trend? Kritisch denken is belangrijk want daardoor neem je niet alles wat gebeurt klakkeloos aan. Het betekent dat je je bronnen ook aan een kritische blik onderwerpt. Geloof jij alles wat je leest op dat food blog? Neem jij zaken in de krant voor waar aan als je leest 'uit onderzoek blijkt'? Check jij of de bron klopt? Sommige kranten citeren alleen onderzoek uit wetenschappelijk hoogstaande tijdschriften, anderen nemen resultaten van op winst beluste bedrijven of publiek gemotiveerde denk tanks aan voor waar. In welke resultaten heb jij meer vertrouwen?

Gezellig, statistiek

In 2011 werd PVV-kamerlid Lilian Helder verguisd voor een opmerking dat het appels met peren vergelijken is om mensen met een taakstaf te vergelijken met mensen met een gevangensstraf. 

In 2013 leek zij voor die opmerking van wetenschappers gelijk te krijgen: het blijkt dat de groep mensen met een opgelegde taakstraf en de groep met een opgelegde gevangenisstraf erg van elkaar verschillen op grond van diverse andere variabelen. Blijft echter een feit dat Helder in 2011 daarnaast bleef hameren op het idee dat elke persoon anders is, en daarom niet met elkaar te vergelijken zijn. 

Je hoeft geen wetenschapper te zijn om iets te begrijpen van wetenschappelijk onderzoek. Als de onderzoeksgroep groot genoeg is, en de omstandigheden nagenoeg gelijk, kun je twee groepen mensen, bijvoorbeeld mannen en vrouwen, mensen met diabetes en mensen zonder diabetes of oude mensen met jonge mensen vergelijken. Er kan een verschil zitten in eigenschappen tussen die mensen, bijvoorbeeld in vetmassa, hoeveelheid insuline in het bloed of uithoudingsvermogen.

'Ik ben het er niet mee eens'

Soms zijn het onderling wetenschappers niet met elkaar eens. Dit is een normaal onderdeel van wetenschappelijke onderzoek. Onderzoeker X toont iets aan met haar experiment, onderzoeker Y kan dat resultaat niet herhalen en vindt een ander effect. Door vaker een bepaald experiment uit te voeren, kom je steeds dichter bij de waarheid.

Soms lijkt het alsof er heel veel onenigheid bestaat over een onderwerp, zoals de menselijke impact op het klimaat. In werkelijkheid blijken er maar een handjevol onderzoekers te denken dat de huidige klimaatverandering niet wordt veroorzaakt door mensen. Als je verder inzoomt op deze onderzoekers blijken ze bovendien ook nog vaak gelieerd aan ultrarechtse denktanks of geen klimaatwetenschappelijke achtergrond te hebben. 

climate science consensus

Wetenschappelijke bril

Hoe kun je nu gebruik maken van een wetenschappelijke bril in het dagelijks leven? Neem om te beginnen niet alles klakkeloos aan. Check je bronnen: waar komt een uitspraak vandaan? Als er staat 'uit onderzoek blijkt', door welk instituut is het uitgevoerd? Kun je het oorspronkelijke rapport vinden?

Voed je eigen nieuwsgierigheid. Als je een onderwerp interessant vindt, kijk of je er wat meer over kunt vinden. Steeds meer wetenschappelijke tijdschriften (journals) zijn 'open access', oftewel voor iedereen toegankelijk. Kijk bijvoorbeeld eens op het Directory of Open Access Journals.

En houd tenslotte in je achterhoofd dat wetenschap constant in beweging is. Het is logisch en volkomen te verwachten dat dingen die we nu voor waar aannemen, over 100 jaar als antieke ideeën weggezet worden. Als wetenschap niet zo zou werken, dan zouden we nog steeds denken dat de zon om de aarde draait. Schrik dus niet als de wereld ineens anders in elkaar blijkt te zitten dan je denkt. Een flexibele houding is essentieel om de wetenschappelijke bril met verve te dragen.