Zo lieg je met grafieken

Door Marjolein Pijnappels, kennisregisseur en art director van Studio Lakmoes

What’s seen can’t be unseen. 
Quote van Cynthia Woolf, sci-fi auteur

Beeld heeft een krachtigere emotionele impact dan tekst. Het is een van de redenen waarom informatie die visueel wordt gepresenteerd sterker blijft hangen. Niet voor niets gebruiken reclamemakers al decennialang krachtige, emotionele beelden om producten te verkopen. Hoe prachtig je een product ook omschrijft, één krachtig beeld zegt meer dan 1.000 woorden. Wij informatie designers proberen ook iets te verkopen: kennis en inzicht. Hoewel je dat misschien nobeler vindt klinken dan het verkopen van Coca Cola of de nieuwste iPhone is het dat niet per definitie zo. Je kunt namelijk lekker liegen met data – zelfs en juist als die data zelf feitelijk correct is.

Net zoals je met woorden om de hete brei heen kunt draaien zonder precies te liegen (hallo politici), kun je met datavisualisatie de feitelijke informatie laten zien, maar toch de kijker op het verkeerde been zetten. En wat je eenmaal hebt gezien, blijft vaak op je netvlies plakken, what’s seen, can’t be unseen, ook al weet je rationeel dat iets niet klopt. Daar kun je als infographic maker handig gebruik van maken.

Voeg eens een scheurlijn toe aan je data

Heb je net een leuke trend ontdekt in je data, is die trend jammergenoeg een beetje zwak. Voeg dan een scheurlijn toe: hiermee verkort je optisch de y-as, waardoor je trend ineens spectaculair is. Zie bijvoorbeeld wat het verkorten van de y-as in deze grafiek over werkloosheidscijfers in Nederland doet. Altijd goed voor een beetje drama op het nieuws. 

liegen met data grafieken

Suggereer verbanden die er niet zijn

De verkiezingswaanzin in Amerika is een heerlijke bron van statistische leugens. Zie bijvoorbeeld deze grafiek die een verband suggereert dat er helemaal niet is!

liegen met data grafieken

De werkloosheid in Amerika wordt gelinkt aan de populariteit van presidentskandidaat Hillary Clinton. Het lijkt alsof deze grafiek zegt: dankzij Clinton zijn er meer werklozen in Amerika. Koren op de molen van Trump supporters natuurlijk. De data zijn niet eens gelogen en dat maakt dit soort grafieken gevaarlijk. Wat we zien is een correlatie: maar een correlatie betekent nog niet dat de twee variabelen door oorzaak en gevolg aan elkaar gelinkt zijn. Ze samen in een grafiek stoppen is schaamteloos suggestief.

Laat absolute cijfers zien in plaats van relatieve

Ben je in een ongenuanceerde bui, laat dan de absolute cijfers zien van bijvoorbeeld  misdaden in de grote Nederlandse steden. Onze hoofdstad staat bovenaan, gevolgd door Rotterdam en Den Haag. Dat is natuurlijk niet zo vreemd: het zijn ook de drie steden met het meeste inwoners – in die volgorde. Zetten we het aantal misdrijven af tegen de bevolking, wie verschijnt er dan ineens in de top 6? Maastricht! En Den Haag en Groningen blijken stukken minder onveilig.

liegen met data grafieken

Maak er tenslotte een 3D grafiek van

Een 3D-grafiek is altijd goed voor verwarring en chaos. In dit voorbeeld wordt de chaos verergerd door het groot aantal variabelen, namelijk alle partijen die deelnamen aan de gemeenteraadsverkiezingen in Groesbeek in 2014 van Gemeente-, Jeugd- en Sportbelangen tot de Groesbeekse Volkspartij (GVP). Met deze taartdiagram in 3D-perspectief, vervormen we de taartpunten. In dit geval is dat gunstig voor de Groesbeekse Volkspartij (roze). Die is met krap 11% van de stemmen beduidend kleiner dan het CDA met ruim 14% van de stemmen, maar het roze van deze partij neemt door de frontale positie in de 3D grafiek een groter vlak in op het papier, ten opzichte van het blauw van het CDA. 

liegen met data grafieken

 

De krachtige impact van beeld maakt dat mensen de informatie niet snel vergeten, en het beeld blijft langer hangen dan de toelichting. Een scherp stijgende trend kan wel genuanceerd worden in de scheurlijn, maar het plaatje van de ‘berg’ blijft in het hoofd van mensen hangen. 

De macht van het beeld geeft informatie designers een grote verantwoordelijkheid bij het visualiseren van informatie. Want liegen met data blijft uiteindelijk gewoon ontzettend fout.

Dit blog is eerder verschenen in Tekstblad.