Eetbaar en ander duurzaam drukwerk

'Misschien is 'eetbaar' wel het beste criterium voor een duurzame flyer', merkte mijn partner in crime Barbara droog op. Vorige week hadden we Productieman Dennis, regelaar van al ons drukwerk, over de vloer om te praten over het verduurzamen van ons drukwerk. Waar wij dachten aan niet-giftige inkten en FSC-papier ging er een wereld van food approved papier, zero waste en bleken met bacteriën voor ons open. Wisten wij veel.

Niet dus. In ieder geval niet dat food approved een criterium kon zijn voor drukwerk. En dan heb ik het niet over verpakkingen in de voedingsindustrie, maar eetbare flyers. Dit was de meest exotische, maar zeker niet enige vorm van duurzaam drukwerk die we tegenkwamen in ons doel voor duurzamer drukwerk. Duurzaam is niet eenduidig, er zijn veel keuzes te maken en weinig garanties.

Op zoek naar duurzamer drukwerk vinden we veel informatie, moeilijke keuzes en weinig garanties.

De missie van Lakmoes is op bescheiden wijze bij te dragen aan een begrijpelijkere wereld, waarin mensen betere keuzes kunnen maken - voor zichzelf, hun omgeving en de planeet waarop we leven. Daar hoort bij dat we kritisch kijken naar de impact van ons bedrijf op onze omgeving.

Allereerst: wat is duurzaam? In de klassieke zin van het woord is het iets dat lang meegaat, niet snel verslijt. Maar tegenwoordig denken we meestal aan iets dat niet belastend is voor het milieu. Circulair (geen nieuwe grondstoffen nodig en recyclebaar), zero waste (afvalloos) en fair (eerlijke betaling van arbeiders, geen kinderarbeid) zijn ook termen die daarbij horen.

duurzaam drukwerk

Wij kwamen er achter dat je op de volgende 8 aspecten (papieren) drukwerk kan verduurzamen

  1. Papier

  2. Transport en productie van papier

  3. Ontwerpproces

  4. Inkten

  5. Werkproces drukkerij

  6. Afwerking

  7. Verpakking en verzending

  8. Oplage en recycling

In dit blog verkennen we de eerste vier aspecten. We pretenderen niet dat deze lijst compleet of 100% juist is. We zijn zoekende naar bruikbare en begrijpelijke informatie, en als iemand onjuistheden wil rechtzetten of aanvullingen heeft, dan zijn die zeer welkom!

1.    Papier

Allereerst: papier! Als we het hebben over 'duurzaam papier' gaat het meestal over de grondstof. Papier met een FSC-keurmerk bevat grondstoffen uit verantwoord beheerde bossen (dus niet: oerbos of bossen waar tropisch regenwoud voor heeft moeten wijken). Er zijn verschillende varianten: 100% FSC of een mix (minimaal 50% hout uit verantwoord beheerde bossen) of gerecycled (minimaal 85% gerecycled materiaal).

Papier met een PEFC-keurmerk beoogt evenveel aandacht voor de mens als voor de natuur te hebben, doordat gecertificeerde boseigenaren een bijdrage leveren aan het klimaat, én de rechten van lokale bewoners en bosarbeiders respecteren.

 Processed with VSCO with f1 preset Processed with VSCO with f1 preset

Papier hoeft natuurlijk niet per se van bomen gemaakt te worden. Er bestaan ook papiersoorten van bamboe of olifantengras. Deze planten groeien sneller en vaak ook op arme grond, waardoor geen bossen hoeven wijken en de voorraad snel aangroeit.

Paperwise is een papier dat bestaat uit 50-100% landbouwafval. Landbouwafval is een restproduct van de voedingsindustrie: het zijn de bladeren en stengels die overblijven nadat voedsel uit de oogst is verwijderd.

Eetbare flyers blijken niet zo duurzaam als ‘gewoon drukwerk’ als het om houdbaarheid gaat: na 12 maanden is de kwaliteit niet meer gegarandeerd. Het papier van aardappelzetmeel en de inkten op basis van water zijn wel biologisch afbreekbaar en eetbaar – optioneel met vanillesmaak.

Keurmerken als FSC als PEFC zeggen overigens niets over duurzaamheid van transport van hout of papier, en het productieproces. Papier uit FSC-bronnen kan gemakkelijk door onderbetaalde arbeidskrachten worden gebleekt met chloor en met een vliegtuig van Brazilië naar Nederland zijn gevlogen. Wat ons brengt bij het volgende aspect van (on)duurzaam drukwerk:

2.   Transport en productie van papier

Lokaal produceren zorgt voor kleinere afstanden waarop grondstoffen en producten vervoerd worden en dus voor een lagere CO2-uitstoot. Op Nederlandse bodem verbouwd olifantsgras is de basis van papiersoort Vibers. Hierdoor hoeft de grondstof maar een klein stukje te reizen en komt er relatief weinig CO2 vrij bij transport.

Hoe duurzaam papier wordt geproduceerd hangt af van het productieproces van de maker: gebruiken zij groene stroom? Giftige stoffen? Chloor? Worden afvalstromen gescheiden verwerkt of hergebruikt?

De makers van Paperwise produceren dit papier met 100% groene energie uit biovergisting. Hiervoor gebruiken zij agrarisch restmateriaal dat niet geschikt is voor papier. Het vrijgekomen methaangas produceert hitte en stroom: reststroom voor de productie van groene energie.

transportation

Pulp is de basis van papier en dat is nu eenmaal een beetje bruin (door de lignine), ook houtvrije pulp. Wit papier krijgen we door bleken. Pulp kun je bleken met chloorgas - al gebruiken we dat in Europa al jaren niet meer. Het zogenaamde ECF-papier wordt gebleekt met zuurstof, waterperoxide of een chloorverbinding. Chloorvrij papier (TCF) wordt gebleekt met zuurstof, waterstofperoxide en ozon. Een nog duurzamere methode is bleken met bacteriën. De genetisch verbeterde Bacillus subtilus is een baas in het afbreken van lignine en bleekt papierpulp net zo efficiënt als chemische methodes.

3.   Ontwerpproces

Volgens het Design for Recycling principe kun je al in het ontwerpproces rekening houden met toekomstige recycling. Producten gemaakt van één materiaalsoort (monomateriaal) zijn eenvoudiger te recyclen. Hoe meer stoffen worden toegevoegd, hoe lastiger te recyclen.

Verder is 'minder' sowieso vaak beter voor onze planeet. Dunner papier, lagere oplage, minder inkt. Voor drukwerk op dunner papier is minder grondstof nodig, net als ontwerpen waar minder inkt voor nodig is.

Het lettertype Ecofont biedt een groenere methode voor het uitprinten van documenten. De software voorziet lettertypes van piepkleine gaatjes, die tot 50% van de printerinkt zouden besparen. Het werkt alleen voor vijf veelvoorkomende fonts en niet praktisch voor ontwerpers.

Ecofont is ook ontworpen als uniek font (Eco sans vera), maar dat moet maar net zijn waar je qua stijl naar op zoek bent.

De Ryman eco is ook zo’n font: het gebruikt 33% minder inkt dan standaard fonts en staat bekend als ’s werelds meest duurzame lettertype.

4.   Inkten

Elke inkt is samengesteld uit een aantal grondstoffen; pigmenten, harsen, verdunners en hulpstoffen. Drukinkten bevatten al sinds lange tijd geen zware metalen meer zoals lood, arseen, cadmium, selenium, kwikzilver en chroom. Pigment is nu vaak synthetisch en gemaakt uit chemische verbindingen met aardolie als grondstof.

Daarnaast bestaan er inkten op basis van plantaardige olie, die beter afbreekbaar zijn. Door het lagere gehalte aan organische oplosmiddelen zijn deze milieuvriendelijker en gezonder voor mensen die met inkten werken op dagelijkse basis.

bioinkten - duurzaam drukwerk

Hier is geen aardolie voor nodig. Bio-inkten gebruiken lijnzaad- of sojaolie als basis, maar de productie daarvan is niet altijd duurzaam en er zijn andere nadelen, zoals problemen bij de recycling en een energievretend drogingsproces.

Op zoek naar duurzamer drukwerk vinden we veel informatie, moeilijke keuzes en weinig garanties. Veel drukkerijen werken al behoorlijk duurzaam. Zelf kunnen we ook nog scherper sturen op duurzaam drukwerk. Maar garanties op wat echt de allerduurzaamste manier van drukken is, hebben we niet. Volgende week deel 2 van Eetbaar en ander duurzaam drukwerk.

Met dank aan Dennis Sanders van Productiemannen voor zijn hulp. Hij heeft zijn netwerk van drukkerijen voor ons aangesproken om de duurzaamheid van het drukwerkproces in kaart te brengen. Samen met onze online zoektocht naar duurzaam drukwerk heeft dat geleid tot dit blog. Eventuele onjuistheden of fouten in dit blog zijn volledig onze verantwoordelijkheid. Als je iets ziet wat niet klopt, of een aanvulling hebt, dan is die zeer welkom. Dit proces is een zoektocht en we ontvangen graag meer informatie om duurzamere keuzes te maken.